Чăваш Республикин Пуçлăхĕ Олег Николаев Чăваш Патшалăх Канашне янă Çырăвĕпе Чăваш Республикин патшалăх филармонийĕнче октябрĕн 30-мĕшĕнче паллаштарчĕ. Мероприятие депутатсем, Правительствăра ĕçлекенсем, тĕрлĕ предприяти-организаци руководителĕсем, обществăлла пĕрлешÿсен представителĕсем тата ытти официаллă çынсем йышлăн хутшăнчĕç, çав шутра Вăрмар округĕн делегацийĕ те пулнă.
Региона ертсе пыма пуçланăранпа Парламент умĕнче Олег Алексеевич улттăмĕш хут тухса калаçрĕ. Вăл республика юлашки çулсенче мĕнле аталанса пынине пĕтĕмлетрĕ, регионта малашлăхра пурнăçламалли тĕллевсене палăртрĕ. Хăйĕн сăмахне çĕршыври Раççей халăхĕсен пĕрлĕхĕн çулталăкĕнче, Чăваш Енри Халăхсен туслăхĕн çулталăкĕнче мĕнле ĕçсем туса ирттернинчен пуçларĕ.
«Çулталăк тăршшĕнче эпир республикăра пурăнакан кашни халăхăн хăйне евĕрлĕхне уçса пама тата ĕмĕрсен хушши йĕркеленнĕ пĕрлĕхпе пĕр шухăшлăха çирĕплетме пулăшакан вун-вун мероприяти ирттертĕмĕр.
Кăçал эпир чăваш халăхĕн нумай ĕмĕрхи йăли-йĕркине тарăнрах ăнланас тĕллевпе ĕçлерĕмĕр. Халиччен лайăх пĕлнĕ пек туйăнакан «ниме», «Акатуй», «Уяв», «кĕрешÿ» сăмахсем кунта пурăнакан чăвашсемшĕн те, республикăри ытти халăх çыннисемшĕн те, çавăн пекех пирĕн уявсенче пулса курнă çĕршывăн тĕрлĕ регионĕнчи хăнасемшĕн те урăхларах, тарăнрах ăнланупа ăса кĕрсе юлчĕç», — терĕ Олег Алексеевич.
Патриотлăх темин актуаллăхĕ чакмасть. Хÿтĕлев чиккисен строителĕсен паттăрлăхне ĕмĕрлĕхе асра хăварас ĕçе малалла тăснине палăртрĕ регион Пуçлăхĕ: «Чĕмсĕр чикĕсен строителĕсене» асăну комплексне тăвассипе çыхăннă ĕçĕн иккĕмĕш тапхăрне çитес çулах тытăнни пысăк пĕлтерĕшлĕ. Çак комплекс Тăван çĕршывăн Аслă вăрçин çулĕсенче Çĕнтерĕве тылра паттăррăн туптанă пирĕн мăн асатте-асаннесене асра тытмашкăн пулăшма, çутĕç тата воспитани тĕллевĕсене пурнăçлама май парать. Çавăн пекех вăл ятарлă çар операцийĕн вăхăтĕнче Тăван çĕршыва чунĕ хушнипе хÿтĕлеме тăнă Чăваш Енре пурăнакан çĕр-çĕр пин çыннăн питех те пысăк тÿпи çинчен каласа пама та тивĕç.
Вăл вĕçленессе кĕтмесĕрех ятарлă çар операцийĕн ветеранĕсен Ассоциацийĕпе пĕрле эпир хамăрăн историн çĕнĕ сыпăкне çырма пуçларăмăр. Май уйăхĕн 12-мĕшĕнче Чăваш Ен Раççей регионĕсенчен чи малтан материалсене Раççей Президенчĕ Владимир Владимирович Путин хушнипе йĕркеленекен çав пулăмсене хутшăннисен историйĕн Халăх цифра архивне çитерсе панă.
Эпĕ ветерансене паттăрлăхшăн тата тăнăç пурнăçпа пурăннă вăхăтра та Тăван çĕршывшăн ĕçлеме пăрахманшăн тав тăватăп. Эсир истори чăнлăхне упраса хăварас тĕлĕшпе тăвакан ĕçе хак пама та çук. Çулсем иртсен те пирĕн геройсен паттăрлăхĕ çинчен каласа кăтартакан фактсене никам та туртса пăрахма е пăсма ан пултарайтăр».
Демографи пирки сăмах хускатнă май Олег Николаев виçĕ тĕп тĕллев пирки каларĕ: «Пĕрремĕшĕ – çураласлăха ÿстересси тата нумай ачаллă çемье институтне çирĕплетесси. Пирĕн тĕллев – нумай ача çуратассине çирĕп социаллă нормăна тата хăнăхнă йăлана çавăрасси.
Иккĕмĕшĕ – çамрăксене регионта хăварасси тата çĕршыври ытти субъектри çамрăк специалистсене хăйсен пултарулăхне туллин уçса пама тата професси тĕлĕшĕнчен ÿсме Чăваш Ене илсе килесси.
Виççĕмĕшĕ – «Вăрăм та хастар пурнăç» программăна пурнăçа кĕртесси, вăл аслă ăрури çынсене ыттисемшĕн кирлĕ пулма, тулли пурнăçпа пурăнма тата общество аталанăвне хăйсен тÿпине хывма май парать».
Юлашки ултă çулта регионта социаллă сферăн 1120 ытла объектне тунине, юсанине тата юсаса çĕнетнине пĕлтерчĕ Олег Алексеевич. Вĕсен шутĕнче фельдшерпа акушер пункчĕсем, амбулаторисемпе пĕтĕмĕшле практика врачĕн офисĕсем, поликлиникăсемпе лабораторисем; культура çурчĕсем, клубсем, çĕнĕ ăрури тĕслĕх библиотекăсем тата автоклубсем; кадр центрĕсем, нумай функциллĕ çемье центрĕсемпе социаллă центрсем; пăр керменĕсемпе бассейнсем, уçă вырăнти спорт сооруженийĕсемпе ГТО нормисене пурнăçламалли вырăнсем, çавăн пекех ытти пысăк спорт объекчĕсем. Çаксем пурте Чăваш Енре пурăнакансен пурнăç пахалăхне палăрмаллах ÿстерме май панă.
Хальхи вăхăтра кашни округрах çĕнĕ ăрури культура учрежденийĕсен тытăмĕ тĕрлĕ йышлă тата тĕрлĕ майлă культурăпа кану мероприятийĕсене, «Культурăллă юнкун» проект шайĕнче тĕп хулари паллă пултарулăх коллективĕсемпе музейсен куçса çÿрекен куравĕсемпе постановкисене те кĕртсе, йĕркелесе ирттерме май парать. Икĕ çулта республикăри 46 пин çын, ытларах шкул ачисем, хăйсем пурăнакан округсенчен тухмасăрах 255 пултарулăх проектне хутшăннă. Билетсен 90 яхăн процентне «Пушкин карттипе» сутнă. Ятарлă çар операцине хутшăнакансен çемйисен членĕсем те мероприятисене тăтăшах хутшăнаççĕ. Çакна палăртмалла: Чăваш Ен ку кăтартупа Раççей Федерацийĕнче малта пырать.
Кăçал Чăваш Енре пысăк спорт пулăмĕ те чылай пулнă. Вĕсен шутĕнче çуллахи биатлон енĕпе Раççей чемпионачĕ, Раççей Кубокĕ тата тĕревпе хускану аппарачĕ сиенленнĕ çынсен спорчĕн çăмăл атлетика енĕпе Пĕтĕм Раççейри ăмăртăвĕ. «Çакăн пек пулăмсем республикăн туризм илĕртÿлĕхне ÿстереççĕ, ăна инвестицисем хывмалли лайăх территори пек палăртма пулăшаççĕ, чи кирли вара пире хамăрăн тăван кĕтеспе мăнаçланма май параççĕ, спортпа туслашас туртăма вăйлатаççĕ», — палăртрĕ Олег Алексеевич. Çавăн пекех чăваш кĕрешĕвĕн пĕлтерĕшне уçса пачĕ, ЧР Физкультурăпа спорт министерствине çитес çул чăваш наци спорчĕн кĕрешÿ тĕсне 2030 çулччен аталантармалли Стратегине туса хатĕрлеме хушрĕ: «Стратеги шайĕнче çак тĕп çул-йĕре пурнăçа кĕртмелле: чăваш наци кĕрешĕвĕн правилисене ăмăртусенче усă курмалли чăвашла ятарлă терминсемпе командăсене кĕртсе хăвармалла; наци спорчĕн тĕсĕсемпе кашни çулах Чăваш Республикин чемпионачĕсемпе ăмăртăвĕсене йĕркелесе ирттермелле, çав хушăрах ăмăртусен муниципалитет тапхăрĕсене унччен пулнă пек Акатуй уявĕ шайĕнче йĕркелемелле; 2027 çулта кĕрешÿ енĕпе Пĕтĕм Раççейри спорт федерацине туса хумалла; республикăри спорт шкулĕсенче кĕрешÿ уйрăмĕсем ĕçлесе каяссине тивĕçтермелле, çавăн пекех мĕнпур муниципалитетрах «Кĕрешÿ – шкула» проекта пурнăçа кĕртмелле».
Анчах çын темĕнле çирĕп сывлăхлă тата ÿт-пÿ тĕлĕшĕнчен тĕреклĕ пулсан та пурпĕрех чирлеме пултарнине каларĕ вăл: «Пирĕн тĕллев — сывлăх сыхлавне кирлĕ пек аталантарса чирсене маларах тупса палăртассине тата сиплессине тивĕçтересси. Сывлăх сыхлавĕн тытăмĕн пур сыпăкне те комплекслă аталантарнине пула эпир республикăн пĕтĕм территорийĕнче медицина пулăшăвĕпе пурте усă курма пултармалли майсене лайăхлатрăмăр. «ФАП – сывлăх центрĕ», «Сывлăх патне – утăм», «Вăрах вăхăта пăхма вĕрентекен шкул» тата ытти çутĕç проекчĕсене пула диспансеризаци тăтăшах тухакан çынсен шучĕ самаях ÿсрĕ, çав шутра йăха тăсма пултармалли сывлăх тĕлĕшпе те.
Цифрăлас ĕç аталанăвĕ медицина специалисчĕсен ĕçне меллĕрех тума пулăшрĕ тата чирлĕ çынсемшĕн пулăшу ĕçĕсемпе /электрон медкартăсемпе, телемедицинăпа, васкавлă медицина пулăшăвне чĕннĕ чухне чирлĕ çын çинчен пĕлтерекен сведенисемпе тата ыт. те\ усă курмалли майсене çăмăллатрĕ кăна мар, сывлăх тăрăмне, чи малтан — сăнасах тăмалли ушкăнри чирлисен сывлăхне, мониторинг тăвассине малалла аталантармалли тĕп никĕс пулса тăчĕ».
Олег Николаев инвазивлă мар мелпе перинаталь тĕрĕслевĕ тумалли методикăпа пурне те тивĕçекен медицина страхованийĕн шайĕнче усă курассине анлăлатма хушрĕ. Çакă сăнаса тăмалли ушкăнри хĕрарăмсен генетикăпа çыхăннă чирĕсене тухăçлăрах тупса палăртма пулăшать тата ачасем чирлĕ çуралассине чакарма май парать.
Ача çуратмалли йышăнăва çынсем хăюллăн тума пултарччăр тесен вĕсене пурнăçри тĕрлĕ лару-тăрура пулăшса тăракан пĕрлĕхлĕ тытăм кирлĕ. «Республика Правительстви ачаллă çемьесене пулăшу памалли регионти мерăсен комплексне анлăлатсах пырать. 2025 çултан пуçласа тĕллевлĕ тÿлевсен çĕнĕ тытăмĕ ĕçе кĕчĕ: нумай ачаллă тата çамрăк çемьесем /вĕсенче мăшăрсем 35 çултан аслă мар\ виççĕмĕш ача çуралсан 300 пин тенкĕ илеççĕ, йывăр çын пулнă студенткăсене пĕр хутчен паракан тÿлеве 100 пин тенкĕ виçепе памалла тунă, нумай ачаллă ашшĕ-амăшĕн вара ачисем аслă вĕренÿ заведенийĕсемпе техникумсенче вĕреннĕшĕн тÿлекен хакăн çур пайне çеç тÿлеме ирĕк пур.
Укçа-тенкĕпе тÿррĕн пулăшнисĕр пуçне социаллă сервисăн анлă инфратытăмлă блокĕ хута кайнă. «Çемье» наци проекчĕ шайĕнче республикăри мĕнпур муниципалитетрах тин çуралнă пепкесене чи малтан кирлĕ пулма пултаракан япаласене вăхăтлăх усă курма тÿлевсĕрех паракан пунктсем уçăлнă. Ашшĕ-амăшне меллĕ пултăр тесе ачасене кĕске вăхăтлăха пăхса усракан тата пăхса тăракан 14 ушкăн уçнă, çакă ашшĕ-амăшне хăйсен кулленхи пурнăçри ыйтăвĕсене ачисен хăрушсăрлăхĕ пирки кулянмасăр татса пама пулăшать. Çакăн пек комплекслă майпа паракан социаллă пулăшăва çулсерен 5 пин ытла çемье илсе тăрать», — терĕ Олег Николаев.
Ятарлă çар операцине хутшăнакансемпе тата вĕсен çемйисен членĕсемпе ĕçлесси уйрăмах пĕлтерĕшлĕ. Республикăра паян вăйра тăракан 46 пулăшу мери вĕсен пурнăçĕнчи мĕнпур лару-тăрăва шута илме май парать. Çав тĕллевсем валли ку çулсенче 24 миллиард тенке яхăн уйăрнă. Республикăн ĕç тăвакан органĕсен руководителĕсемпе муниципалитет пĕрлĕхĕсен пуçлăхĕсене чĕнсе каланă май Олег Алексеевич çакна палăртрĕ: пулăшу ячĕшĕн кăна пулмалла мар, ăна вăхăтра тата кирлĕ çĕре туллин çитермелле, пулăшу мерисене лайăхлатсах пымалла, çемьесем ыйтнине çийĕнчех татса пама тăрăшмалла. Ятарлă çар операцине хутшăннисене ĕçе вырнаçтарас ыйту уйрăмах тимлĕхре. Хальхи вăхăтра кирлĕ хушма профессие вĕрентмелли, бизнеса тытса пымалли, фермер ĕçне пурнăçламалли, грантсем уйăрса памалли тата социаллă контрактсем тумалли программăсене пурнăçа кĕртнĕ. Çавна кура çапăçусем пынă зонăсенчен таврăннă ентешĕмĕрсен 64 проценчĕ тĕрлĕ ĕçре вăй хурать.
Ачасене мĕн пĕчĕкрен пур енлĕн аталантарма республикăра нумай çул-йĕрлĕ тата комплекслă ĕç пурнăçланать. Чи малтан вăл – инфратытăма аталантарни. 2021 çултанпа çĕнĕ 12 шкул тунă, 134-шне тĕпрен юсанă. Тата 23 объектра ĕçсем вĕçленсе пыраççĕ. Çапла вара 6 çулта тĕп юсав программине 157 шкул кĕнĕ, çитес çул вара тата 14-шне кĕртме май килĕ.
Агропромышленноç комплексĕнче тĕп вырăнта – биотехнологисем, хăмла ĕрчетесси тата хамăр туса илекен ял хуçалăх продукцине тирпейлессине аталантарасси. «Эпир наукăпа технологи енĕпе мала иртме çирĕп никĕс туса хутăмăр: вăл пирĕн аграрисем малта пыракан ăслăлăх институчĕсемпе пĕрле тунă йышăнусем çине тĕревленет, — терĕ Олег Николаев. — Ăратлă выльăх-чĕрлĕх ĕрчетес çул-йĕре вăйлатни вырăнлă. Чăваш Енĕн Ял хуçалăх министерствин умне профессиллĕ аграри пĕрлĕхĕпе пĕрле тивĕçлĕ стратеги туса хатĕрлеме тĕллев лартатăп. Хăмла ĕрчетессине аталантарас ĕçре эпир технологи суверенитечĕн шайне çитрĕмĕр. Хамăрăн лаборатори инфратытăмне туса хунă, çĕр ытла патент йĕркелесе хатĕрленĕ, вĕсем производство ĕç-хĕлне мĕнлерех йĕркелемеллин пур тапхăрне те ярса илеççĕ».
Республикăра нормативпа килĕшсе тăракан çулсен тÿпи ÿсет, çĕнĕ кĕперсем хываççĕ, пуррисене юсаççĕ, çул-йĕр сийĕн пахалăхĕ сыхланса упранассине тĕрĕслесси вăйланать, çул çинчи транспорт юхăмне тытса пымалли хальхи технологисем те ĕçе кĕртеççĕ. «2027 çулта çак ĕçе малалла тăсăпăр, çул-йĕр пахалăхне, хăрушсăрлăхне тимлĕх уйăрăпăр. Çул-йĕр инфратытăмĕпе Чăваш Енре пурăнакан пĕтĕм çын усă курма пултартăр», — шантарчĕ Пуçлăх.
Çырăва пирĕн çĕршывăмăрăн кашни çыншăн хаклă гимнĕнчи йĕркесемпе вĕçлерĕ вăл: «Çапла пулнă, çапла пулать тата яланах çапла пулĕ». «Саманасен çыхăнăвĕ татăлманнине сăнарлакан çак сăмахсем пирĕн чаплă ентешĕмĕрĕн, Чăваш халăх поэчĕн Петĕр Хусанкайăн сăввин ятĕнчи йĕркесемпе тĕлĕнмелле майпа тÿр килеççĕ: «Эпир пулнă, пур, пулатпăр!» Çак пĕрлĕхре – пирĕн тымарсен тарăнлăхĕ, хальхи вăхăт таппи тата пуласлăха шанчăклăн пăхни. Çак пархатарлă çыхăну ан татăлтăр тесе эпир йăла-йĕркене типтерлĕн сыхласа упрăпăр, хальхи майсемпе туллин усă курăпăр тата пĕрлехи ĕмĕтĕмĕрсене пурнăçа кĕртсе пурте пĕрле пултаруллă тăрăшса ĕçлĕпĕр. Тата, паллах, çакна пĕтĕмпех пулас ăрусене парса хăварăпăр».
ЧР Пуçлăхĕ ЧР Патшалăх Канашне янă Çырăвăн тулли варианчĕпе «Хĕрлĕ ялав» хаçатăн сайтĕнче паллашма пулать.
Ирина ДАНИЛОВА
